poprzedni artykułnastępny artykuł
Kazimierz Sichulski - Wesele huculskie - Młoda Polska - Magazyn Koncept

Chłopomania w Młodej Polsce

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! – czy można innymi słowy zainicjować refleksję nad tym aspektem polskości, który wzbudził zachwyt i zainspirował rozliczne dzieła twórców Młodej Polski? Słowa otwierające Reymontowskich Chłopów, dzieła nagrodzonego Noblem w dziedzinie literatury, wskazują, za czym tęskniła ówczesna inteligencja i czego upatrywała w warstwie ludowej – siły witalnej narodu.

Chłopstwo

Chłopstwo zyskało w kulturze na przełomie wieków wyjątkową rangę. Obyczaje ludowe miały przechować to, co najcenniejsze w narodzie. Przyroda i wiejski krajobraz miały być powrotem do życiowej równowagi. Chłop zaś imponował artystom nie tylko tężyzną fizyczną, ale i prawością moralną, nie skażoną miejskim zepsuciem. Szczególne miejsce zajęli górale z Podhala, jako najdoskonalsze wcielenie typu narodowego i ducha etnicznego. Jedni postrzegali piękno ludu, inni wspominali ból chłopskiego życia. Jan Kasprowicz, poeta wybitny, z chłopskiego domu, napisze dobitnie: „Szare chaty! nędzne chłopskie chaty! / Jak się z wami zrosło moje życie”.

Chłopi w literaturze

Jeśli otworzymy Chłopów Reymonta, to przed oczyma będą przesuwać się nam nastrojowe obrazy. Jak ten o Księdzu: „poszedł wolno miedzami, odmawiał półgłosem modlitwy i jasnym, pełnym kochania spojrzeniem ogarniał pola”. Czy inny, kreślący piękno ciężkiej pracy, jaką wykonywały miliony ludzi: „We wsi poczynał się już zwykły ruch: poranek był jasny i chłodny, a że zaś przymrozek orzeźwił powietrze, to i raźniej się poruszali, i zgiełkliwiej; wychodzili gromadnie na pola, którzy do kopania szli z motyczkami a koszykami na ręku, dojadając śniadań; którzy z pługiem ciągnęli na ścierniska; którzy na wozach brony wieźli a worki pełne ziarna siewnego; którzy znów zasię wykręcali ku lasom z grabiami na ramionach, ściółkę grabić — że ino dudniło po obu stronach stawu i krzyk się wzmagał”. U Wyspiańskiego ta praca uświęca życie: „Kiedy sieje, orze, miele, / taka godność, takie wzięcie; / co czyni, to czyni święcie; / godność, rozwaga, pojęcie”.

Pobożność chłopów

Pobożność ludowa żywa była w codzienności i przejawiała się choćby w języku, jak w tych zdaniach uwiecznionych przez Reymonta: „Jak Pan Jezus przemieni, to możecie jeszcze wyzdrowieć”; „Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę”; „Kużden ma swoje miejsce i dla każdego co innego Pan Jezus wyznaczył. Wyznaczył ci Pan Jezus twoje, to go się pilnuj, nie przestępuj, na pierwsze miejsce się nie pchaj, nie wynoś się nad drugie – bo zgrzeszysz ciężko”. To samo odkrywało wielu artystów. Wyspiański: „A jak modli się w kościele, / taka godność, to przejęcie; / bardzo wiele, wiele z Piasta; / chłop potęgą jest i basta”.

chłopi
fot. Kazimierz Sichulski, Wesele huculskie, 1909

Pochwała prostoty

Pochwała prostoty, jako piękna naturalnego, bezpośredniego i skromnego, mocno wybijała się u Lucjana Rydla w Oświadczynach: „Chciałabyś mnie? – Myślę, żebym chciała… / – Wierz mi, Jadwiś, że nam dobrze będzie. / – Wierzę, panie… A lipa słuchała / I słuchały nas kwiatki na grzędzie. / I nie kwiatki i nie lipa sama, / Całe niebo słuchało nas z góry, / I błękitna rozwarła się brama / I Bóg słuchał i anielskie chóry”.

Kwiat jako symbol

Symbolem zarysowanego tu nurtu artystycznego stał się kwiat. Powtarzający się motyw urósł do roli oznaczenia całej polskości. Jako archetyp łąki, sielskości, wesołości i wolności, wyrażał to, co w narodzie najlepsze, zwiastował jego ukryte piękno. Przede wszystkim zaś zapowiadał nowy rozkwit. Po czasie trudnych warunków wzrostu naród osiągnie dojrzałość i przybierze postać państwa. Przodował w tym Wyspiański: w portretach, polichromiach, witrażach, okładkach książek, winietach czy plakatach. Pisał: „Siedzę dniami całymi na Bielanach, rysując rośliny”. Przyznawał, że „opowiadał mi o tem jeden kwiat… był taki piękny”. Motyw kwietny przewija się i u innych malarzy: Axentowicza, Chełmońskiego, Gierymskiego, Hofmana, de Laveaux’a, Sichulskiego, Tetmajera czy Wodzinowskiego.

Ucieczka z miasta

A gdyby tak przykładem młodopolskich idei zatrzymać się i wyrwać się z miasta do dzikiej bezludnej przestrzeni, posłuchać szumu wiatru z wierzchołków sosen, wspiąć się na grzbiet góry, odetchnąć ziołami, spotkać łosie, jelenie, sarny, wilki, lisy, bobry na ich warunkach, i poszukać czegoś nieuchwytnego, czegoś, co znaleźć można tylko w zatoce lasu, w rytmie górskich potoków, w milczeniu. Jan Kasprowicz ma na to radę: „Siądź na kamieniu, który się odłamał / Z odwiecznych skał, / I przez potoku odwieczny szum / Rozmawiaj z Bogiem”. Zakończyć wypada nie inaczej niż Reymont: „Ostańcie z Bogiem, ludzie kochane”.

Artykuły z tej samej kategorii

W labiryncie informacji

Kulisy dzisiejszych mediów, gdzie fakty miesza się z fikcją, a prawdziwość informacji staje pod znakiem zapytania. Czy zawsze to,...

Mniejsze zło to nie religia

Czy wiesz, co łączy szczepienia, edycję genu i nową erę człowieka? Poddaj się refleksji nad szansami, ryzykiem i granicami,...

Zasięg ściemy

Ile razy miałeś tak, że szukasz czegoś w Internecie i zanim znajdziesz odpowiedź na swoje pytanie, klikasz w kolejne...