poprzedni artykułnastępny artykuł

Młoda Polska: Będąc młodym intelektualistą 98

Młoda Polska kojarzy się z prawdziwie twórczymi środowiskami: z wpływowymi czasopismami, kultowymi kawiarniami, głośnymi kabaretami, a także z salonami artystyczno-intelektualnymi. Na ile przestrzenie, miejsca i obiekty, a zatem pewna topografia, mają wpływ na życie umysłowe? Jak stworzyć wyjątkowy punkt na mapie miasta będący kuźnią intelektu? Czy obecnie byłoby to możliwe?

Tadeusz Boy-Żeleński wskazuje, że nie jest to łatwe zadanie. Wiele bowiem zależy od nastroju otaczającego osoby, zjawiska i miejsca. „

Okoliczności sprawiły, że owa atmosfera sztuki mogła powstać w Krakowie na przełomie ubiegłego stulecia. Złożyły się na to różne warunki: szczęśliwa a równoczesna odnowa malarstwa, teatru, literatury; dość daleko posunięta swoboda myśli politycznej; spotkanie się w jednym miejscu gromady ludzi niepospolitych. W takim skupieniu indywidualności nie sumują się, ale mnożą się przez siebie. Powstają nieoczekiwane połączenia. Prawdziwa sztuka – stwierdzał to sam Goethe – jest w znacznej i może najlepszej części swoich przejawów okolicznościową”.

Młoda Polska: życie na salonach

Salony powstawały jako znak sprzeciwu wobec popularnych prymitywnych rozrywek, które pochłaniały społeczeństwa w każdej epoce. Ich cechą była elitarność. Uczestników łączyły wysublimowane potrzeby i wyrafinowane gusta. Były to żywe źródła wnoszące świeżość do zastygłych rezerwuarów kultury. Dlatego wnętrza, które wybierano na miejsca spotkań, były stosunkowo niewielkie, estetyczne, przytulne i komfortowe. Wypełniały je historyczne, ładne przedmioty budzące poczucie ciągłości.

W takich miejscach ludzie realizują potrzeby dzielenia się przemyśleniami na temat sztuki, filozofii i polityki. Czy wśród elit wciąż żyje tęsknota za wspólną lekturą literatury i dyskutowaniem o polskich sprawach? Bez salonów kultura sprowadzałaby się do wyalienowanego doświadczenia odbiorcy. Interakcje, uzgadnianie stanowisk, ukazywanie różnic interpretacyjnych to metody uwspólnotowienia tego doświadczenia.

W salonach smakują czas ludzie nieprzypadkowi, to intelektualna spółdzielnia. Kultura konwersacji sprzyja uwalnianiu myśli i zapewnia towarzyską harmonię. Dobra wypowiedź jest zwięzła, jednoznaczna, odnosi się do konkretnych faktów. Mieści się w ramach wytyczonych przez cel dyskusji, oparta jest wyłącznie na informacjach pewnych i łatwa do uzasadnienia.

Młoda Polska: muzyka

Choć gra na instrumentach czy recytacje stanowią pretekst do debat, to jednak wykonywane utwory powinny być starannie dobrane. Muzyka salonowa obejmuje wiele gatunków i form miniaturowych. Dawniej wirtuozerskie, lekkie, o sentymentalnej ekspresji, jak choćby: salonstück, morceau de salon, danse de salon, polka de salon, mazurka de salon, valse de salon, impromptu de salon czy fantaisie de salon. Przez lata gusta ewaluowały. W pokoleniu solidarności i później trudno wyobrazić sobie spotkania w salonie i poszukiwania dróg do wolności bez: Murów Kaczmarskiego, Ballady o Janku Wiśniewskim Dowgiałły, Róbmy swoje Młynarskiego, Gdy tak siedzimy Gintrowskiego, Żeby Polska była Polską Pietrzaka, Telewizji Kleyffa, Mojej litanii Wójtowicza, Ballady o szosie E-7 Kelusa, Kocham wolność Łyszkiewicza czy Wolności Grechuty.

Paon (szkice artystów Młodej Polski z kawiarni Turlińskiego), między 1896-1903.

Młoda Polska: kawiarnie

Życie towarzyskie rozlało się w Młodej Polsce z salonów do pracowni, redakcji i kawiarni. A gdy się to stało, na powrót zatęskniono za azylem niedostępnym dla obcych, gdzie artyści i literaci mogliby swobodnie malować, muzykować i dyskutować. Jakimś kompromisem były w kawiarniach sale na wyłączność. Tak stało się w krakowskiej Café Restaurant du Théatre, gdzie wydzielono salonik zwany „Pod nonszalanckim Paonem”. Jak pisał historyk literatury Wilhelm Feldman: „Paon – stał się świadkiem biesiad artystycznych, dysput nieskończonych, wylewów uczuć gwałtownych, improwizacji i turniejów malarskich i poetyckich”. Później krakowska bohema przeniosła się na Floriańską do Jamy Michalikowej.

U Jana Apolinarego Michalika zrodził się niejeden koncept artystyczny. Edward Leszczyński opisywał ten krakowski korowód: „Noc była. Od Michalika bram / wyleciał zgiełk – ciosów huk”, i „poprzez muzea / zdobne w trofea / ojczyzny, / z śpiewem, łoskotem, / przewiewa lotem / miejskie stęchlizny”. Na scenę wchodziło kolejne pokolenie, wedle słów Boya: „Błysła Polsce najmłodszej / Gwiazda dziś nowa; / Wszędzie twórczość zakwita / Kabaretowa”.

Potrzeba czasu

By prowadzić tak bogate życie, potrzeba czasu. Czy dziś ktoś potrafi prowadzić na tyle żywe dyskusje, by do późna siedzieć w lokalu? Albo przez siedemnaście godzin rozwiązywać problematy, bazgrząc ołówkiem po blacie stolika jak Stanisław Banach i Hugo Steinhaus w lwowskiej kawiarni? Nawet jeśli nagrodą byłaby mała czarna, 10 deka kawioru, kilogram bekonu, lunch w restauracji w Cambridge czy żywa gęś?

Salon ma budować wspólnotę. Boy widział to w ten sposób: „Młody teatr, młode malarstwo, młoda literatura i cała masa łazików, grzejących się zawsze przy ognisku obozowisk artystycznych, wszystko to stworzyło jedną wielką gromadę. I ta sama gromada, która gdzieś w wielkiej stolicy gnieździłaby się na uboczu, nie wpływając na bieg życia, tu, w małym i cichym Krakowie, wystarczyła, aby przeobrazić charakter miasta, aby je wypełnić sobą”.

Zatem kawiarnia czy salon? Edward Leszczyński pisał: „Kawiarnio, samotnika świątynio i domie”. Józef Mayen był zaś zdania, że kawiarnia to „spotkanie nie tylko z innymi, ale i jedyna możliwość swobodnego spotkania z samym sobą”. Jedno pozostaje pewne: salon, towarzystwo, klub – „Tutaj lud jest suwerenem”. Czy dziś w zamkniętych osiedlach, korporacyjnych wieżowcach żyją jeszcze jednostki gotowe zamienić salon z jedną wygodną kanapą i abonamentem platformy VoD w miejsce z większą liczbą foteli tętniące umysłowym życiem?

Polityka w sztuce – czy powinna się pojawiać? Czytaj w Magazynie Koncept.

Chłopomania w Młodej Polsce – czytaj w Magazynie Koncept.

Artykuły z tej samej kategorii

W labiryncie informacji

Kulisy dzisiejszych mediów, gdzie fakty miesza się z fikcją, a prawdziwość informacji staje pod znakiem zapytania. Czy zawsze to,...

Mniejsze zło to nie religia

Czy wiesz, co łączy szczepienia, edycję genu i nową erę człowieka? Poddaj się refleksji nad szansami, ryzykiem i granicami,...

Zasięg ściemy

Ile razy miałeś tak, że szukasz czegoś w Internecie i zanim znajdziesz odpowiedź na swoje pytanie, klikasz w kolejne...